Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo cho thiếu nhi thời đại số

Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn vừa khép lại mùa giải có quy mô lớn nhất từ trước tới nay với khoảng gần 150 tác phẩm/bộ tác phẩm tham dự, cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của xã hội đối với sáng tạo dành cho thiếu nhi.

Điểm mới đáng chú ý của giải thưởng năm nay là Ban tổ chức nhấn mạnh rõ hơn yếu tố tôn vinh những cống hiến bền bỉ cho nghệ thuật thiếu nhi thông qua danh hiệu Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn”, vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân.

Nếu ở các mùa giải trước, danh hiệu Hiệp sĩ Dế Mèn đã mang ý nghĩa ghi nhận những đóng góp lâu dài của các văn nghệ sĩ, như: Nguyễn Nhật Ánh, Trần Đức Tiến, Lý Lan, Phạm Tuyên, thì năm nay, yếu tố ấy tiếp tục được mở rộng trong cách nhìn về giá trị di sản của nghệ thuật dành cho thiếu nhi.

Trong ký ức của nhiều thế hệ khán giả, Ngô Mạnh Lân là một trong những người đặt nền móng cho hoạt hình Việt Nam với các tác phẩm kinh điển như “Chuyện Ông Gióng”, “Mèo con”, “Trê Cóc”. Ông cũng là họa sĩ minh họa đầu tiên của “Dế Mèn phiêu lưu ký” - tác phẩm tiêu biểu của văn học thiếu nhi Việt Nam, gắn bó với tuổi thơ nhiều thế hệ. Sự tôn vinh vừa thể hiện sự tri ân đối với một nghệ sĩ lớn, đồng thời cho thấy nhận thức ngày càng đầy đủ hơn về vai trò của nghệ thuật thiếu nhi trong đời sống văn hóa, nơi những giá trị bền bỉ được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ bằng trí tưởng tượng, lòng nhân ái và tinh thần sáng tạo.

Bên cạnh đổi mới cơ cấu giải thưởng, Giải thưởng Dế Mèn 2026 còn cho thấy sự mở rộng mạnh mẽ về loại hình nghệ thuật tham gia. Những mùa đầu tiên, giải thưởng chủ yếu gắn với văn học, năm nay, tốp 10 chung khảo xuất hiện nhiều loại hình, như: Truyện tranh, bộ tranh, nhạc kịch, hoạt hình và các mô hình sáng tạo đa nền tảng.

Cụ thể, hệ thống tác phẩm tham dự giải gồm 3 tập truyện, 2 bộ tranh, 2 tập truyện tranh, 1 tập thơ, 1 vở nhạc kịch cùng 1 series hoạt hình và hệ sinh thái sáng tạo đi kèm. Sự xuất hiện của những sản phẩm liên ngành cho thấy giải thưởng đang bắt nhịp với sự thay đổi trong đời sống văn hóa của trẻ em hiện nay. Trong thời đại số, trẻ em cần có nhu cầu tiếp cận đồng thời hình ảnh, âm thanh, hoạt hình, sân khấu và các nền tảng trực tuyến. Vì vậy, văn hóa thiếu nhi đã có sự vận động linh hoạt, không còn bó hẹp trong phạm vi của sách in hay những loại hình nghệ thuật truyền thống.

Sản phẩm hoạt hình số “Wolfoo” được trao giải Khát vọng Dế Mèn là tín hiệu vui, cho thấy Ban tổ chức đã có cái nhìn cởi mở hơn đối với các hình thức sáng tạo mới, đồng thời nhìn nhận rõ hơn vai trò của công nghiệp nội dung dành cho trẻ em trong môi trường số. Đây cũng là lần đầu khái niệm “hệ sinh thái sáng tạo thiếu nhi” được nhấn mạnh rõ trong định hướng giải thưởng.

Thực tế, nhiều năm qua, văn học thiếu nhi vẫn chủ yếu dựa vào nỗ lực cá nhân của các tác giả, phim hoạt hình trong nước chưa có nhiều dự án quy mô lớn, sân khấu dành cho trẻ em còn thưa vắng... trong khi đó, trẻ em ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh từ các sản phẩm giải trí nước ngoài trên nền tảng số. Bởi vậy, khi giải thưởng nghệ thuật chủ động mở rộng sang nhiều loại hình sáng tạo cho thấy tín hiệu tích cực trong tư duy phát triển văn hóa thiếu nhi. Thêm điểm sáng đáng chú ý khác của mùa giải năm nay là vai trò ngày càng rõ của thiếu nhi trong đời sống sáng tạo.

Tốp 10 chung khảo năm nay có tới 4 tác giả nhỏ tuổi, gồm: Vũ Ngọc Diệp (11 tuổi), Nguyễn Minh Quân (11 tuổi), Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi) và Lê Nhã Uyên (10 tuổi), các em đều đang tham gia trực tiếp vào đời sống nghệ thuật với tư cách người sáng tạo. Đây là chuyển động đáng khích lệ của môi trường giáo dục nghệ thuật hiện nay. Công nghệ số, hội họa điện tử, nền tảng xuất bản trực tuyến cùng các sân chơi sáng tạo đã tạo điều kiện để trẻ thơ thể hiện năng khiếu nghệ thuật từ sớm. Các tác giả nhỏ tuổi đã mang đến cho giải thưởng góc nhìn mới mẻ, giàu trí tưởng tượng và gần hơn với đời sống đương đại.

Cùng với hoạt động trao giải, Giải thưởng Dế Mèn 2026 được mở rộng thành chuỗi sự kiện nghệ thuật đi kèm. Triển lãm “Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân” được tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, giới thiệu nhiều tranh minh họa, tác phẩm hội họa và phim hoạt hình tiêu biểu của ông. Hoạt động giúp công chúng nhìn lại đóng góp của một nghệ sĩ lớn, góp phần kết nối trẻ em hôm nay với di sản mỹ thuật thiếu nhi nước nhà. Ở góc độ rộng hơn, những chuyển động của Dế Mèn 2026 cũng cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận công nghiệp văn hóa dành cho trẻ em.

Trong nhiều năm, lĩnh vực nội dung dành cho thiếu nhi ở Việt Nam chưa thật sự hình thành được hệ sinh thái đồng bộ từ sáng tạo, sản xuất đến phát hành. Trong khi đó, ở nhiều quốc gia, công nghiệp văn hóa cho trẻ em là lĩnh vực có sức lan tỏa rất lớn, từ sách, phim hoạt hình, âm nhạc đến trò chơi giáo dục và các nền tảng số. Theo giới chuyên môn, chúng ta luôn có tiềm năng, song còn thiếu hệ thống cơ chế kết nối đủ mạnh để nuôi dưỡng sáng tạo dài hạn cho trẻ em.

Từ giải thưởng nghệ thuật tổ chức hằng năm, Dế Mèn đang từng bước mở rộng thành diễn đàn kết nối các nhà văn, họa sĩ, đạo diễn, nghệ sĩ biểu diễn và những người làm nội dung cho thiếu nhi. Định hướng này mang ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh lĩnh vực văn hóa thiếu nhi trong nước vẫn còn thiếu những không gian sáng tạo chuyên nghiệp và dài hơi.