Việt Nam trong cuộc đua kinh tế dữ liệu

Cuộc đua kinh tế dữ liệu toàn cầu hiện được định hình bởi ba mô hình chiến lược lớn: Hoa Kỳ dẫn đầu nhờ hệ sinh thái công nghệ tư nhân khổng lồ; Trung Quốc theo đuổi mô hình tập trung hóa, coi dữ liệu là yếu tố sản xuất chiến lược phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo và quản trị quốc gia; Liên minh châu Âu lựa chọn hướng đi dựa trên luật lệ và tiêu chuẩn, tập trung vào bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và xây dựng khung đạo đức cho trí tuệ nhân tạo toàn cầu.

Theo báo cáo của Cơ quan Quản lý Trung tâm Dữ liệu Quốc tế (IDCA), kinh tế số hiện đã chiếm khoảng 17,3% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu, tương đương hơn 20 nghìn tỷ USD. Trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu (Data Center), điện toán đám mây và hạ tầng tính toán hiệu năng cao đang tái định hình chuỗi giá trị toàn cầu. Quốc gia nào làm chủ được dữ liệu, quốc gia đó sẽ nắm giữ lợi thế cạnh tranh vượt trội về kinh tế và chủ quyền công nghệ.

Trong phiên họp lần thứ ba năm 2026 của ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, Trưởng Ban Chỉ đạo đã khẳng định: “Dữ liệu và trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ, mà là nguồn tài nguyên cốt lõi, là động lực dẫn dắt tiến trình chuyển đổi số và kiến tạo sự bứt phá cho nền kinh tế quốc gia”.

Theo Báo cáo e-Conomy SEA 2025 do Google, Temasek và Bain & Company công bố, quy mô tổng giá trị hàng hóa của nền kinh tế số Việt Nam ước đạt khoảng 39 tỷ USD vào năm 2025; đóng góp hơn 72 tỷ USD, tương đương khoảng 14% tổng GDP quốc gia. Với mức tăng trưởng 17% so với năm 2024, Việt Nam đang là nền kinh tế số có tốc độ phát triển nhanh thứ hai tại Đông Nam Á.

Tiến sĩ Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh cho rằng, dữ liệu ngày nay cần được nhìn nhận như một “yếu tố sản xuất” mới của nền kinh tế hiện đại, tương tự vốn, lao động, tài nguyên hay công nghệ. Theo ông Thành, dữ liệu chỉ có thể tạo ra giá trị lớn nhất khi được phân bổ và lưu chuyển hiệu quả trong nền kinh tế số.

Việt Nam hiện được đánh giá là một trong những thị trường kinh tế số và trung tâm dữ liệu có tốc độ bứt phá nhanh nhất Đông Nam Á, động lực này đến từ ba bệ phóng cốt lõi. Đó là, quy mô dân số trẻ cùng tỷ lệ phổ cập internet vượt trội đã tạo ra nguồn “tài nguyên” dữ liệu tiêu dùng khổng lồ từ các hoạt động thương mại điện tử, thanh toán số và mạng xã hội.

Hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện với hạt nhân là Luật An ninh mạng và các nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, là khẳng định mạnh mẽ của Chính phủ về chủ quyền dữ liệu quốc gia. Cùng với đó, làn sóng dịch chuyển hạ tầng đang diễn ra mạnh mẽ khi các tập đoàn công nghệ hàng đầu trong nước sẵn sàng đón đầu dòng vốn và dữ liệu của các doanh nghiệp toàn cầu đổ về Việt Nam.

Ngoài ra, các địa phương lớn cũng tham gia mạnh mẽ để thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào việc phát triển hạ tầng công nghệ. Đơn cử như Thành phố Hồ Chí Minh, trong tháng 4/2026 đã trao giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho 4 dự án công nghệ cao tại Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh với tổng vốn hơn 1,23 tỷ USD, tập trung vào hạ tầng số...

Mặc dù thu hút dòng vốn đầu tư hàng tỷ USD, phát triển kinh tế dữ liệu tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức cốt lõi bởi kinh tế dữ liệu không đơn thuần là cuộc đua về hạ tầng lưu trữ mà là cuộc cạnh tranh về năng lực tính toán, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng. Nếu chỉ dừng lại ở việc cho thuê hạ tầng vật lý, Việt Nam có nguy cơ rơi vào bẫy “xưởng gia công dữ liệu” của thế giới, chưa kể đến những áp lực lớn về tiêu thụ điện năng và hạ tầng truyền tải.

Trong kỷ nguyên số, khi dữ liệu gắn liền an ninh tài chính, chủ quyền quốc gia và vận hành Chính phủ, nguy cơ rò rỉ thông tin hay phụ thuộc công nghệ nước ngoài đặt ra những thách thức lớn trong việc bảo đảm an ninh dữ liệu quốc gia. Để tự chủ, Việt Nam buộc phải làm chủ công nghệ lõi, phát triển hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo “Make in Vietnam”.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhận định, Việt Nam đang bước sang giai đoạn “chuyển đổi AI” sau quá trình chuyển đổi số, trong đó dữ liệu sẽ trở thành nền tảng cốt lõi của nền tảng kinh tế. Theo ông, AI có thể đóng góp khoảng 120 tỷ-130 tỷ USD cho nền kinh tế Việt Nam vào năm 2040. Tuy nhiên, cùng với cơ hội tăng trưởng là những rủi ro ngày càng lớn về an ninh mạng và rò rỉ dữ liệu, nhất là trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng, nơi lượng dữ liệu phát sinh ngày càng khổng lồ từ thanh toán số và các nền tảng số.

Việt Nam đang bước sang giai đoạn “chuyển đổi AI” sau quá trình chuyển đổi số, trong đó dữ liệu sẽ trở thành nền tảng cốt lõi của nền tảng kinh tế. Theo ông, AI có thể đóng góp khoảng 120 tỷ-130 tỷ USD cho nền kinh tế Việt Nam vào năm 2040. Tuy nhiên, cùng với cơ hội tăng trưởng là những rủi ro ngày càng lớn về an ninh mạng và rò rỉ dữ liệu, nhất là trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng, nơi lượng dữ liệu phát sinh ngày càng khổng lồ từ thanh toán số và các nền tảng số.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương

Để hướng tới mục tiêu trở thành “Cường quốc Dữ liệu” hàng đầu châu Á vào năm 2045, nền kinh tế số cần bám sát ba trụ cột then chốt: Hạ tầng số (5G/6G, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, IoT); nhân lực số (khoa học dữ liệu, AI, an ninh mạng, kỹ năng số) và thể chế số (bảo vệ dữ liệu cá nhân, cơ chế chia sẻ dữ liệu mở, và các sandbox chính sách).

Khi dữ liệu được khơi thông trên kiềng ba chân vững chắc, Việt Nam hoàn toàn có thể bảo vệ toàn vẹn chủ quyền số và từng bước khẳng định vị thế trong bản đồ kinh tế số toàn cầu.