Trống đồng Lô Lô

Lô Lô là một trong 16 dân tộc rất ít người ở Việt Nam. Tại Tuyên Quang, đồng bào Lô Lô cư trú chủ yếu ở các xã Lũng Cú, Đồng Văn, Mèo Vạc, Sà Phìn và Sơn Vĩ, với tổng số 444 hộ, 1.909 nhân khẩu. Dù chỉ chiếm khoảng 0,1% dân số toàn tỉnh, song người Lô Lô lại là cộng đồng có tính cố kết cao, giữ gìn gần như nguyên vẹn những giá trị văn hóa đặc trưng qua bao thế hệ. Trong kho tàng ấy, trống đồng không chỉ là biểu tượng thiêng liêng mà còn là “linh hồn” của tộc người Lô Lô.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, trống đồng là sự kết tinh sự hòa hợp giữa âm - dương, trời - đất, người - thần linh. Mỗi hoa văn, đường nét trên mặt trống gắn bó mật thiết với hoa văn trên trang phục truyền thống, thể hiện sự thống nhất trong quan niệm thẩm mỹ và thế giới quan dân tộc. Hoa văn trên mặt trống được chạm khắc tinh xảo: Hình răng lược, vòng tròn đồng tâm có chấm giữa, hình người hóa trang cách điệu xen kẽ với dải hoa văn biểu tượng. Ở trung tâm là hình mặt trời tỏa tia - biểu trưng cho nguồn sáng và sự sống; các vành hoa văn xung quanh ví như những hành tinh vận hành quanh trục vũ trụ.

Điểm độc đáo làm nên bản sắc riêng của trống đồng Lô Lô là những họa tiết tượng hình lỗ tròn bố trí trên mặt trống - chi tiết không xuất hiện ở trống Đông Sơn hay bất kỳ dòng trống nào khác. Mỗi họa tiết là một câu chuyện, một trang sử được kể bằng ngôn ngữ kim loại. Bởi thế, trống đồng vừa là nhạc cụ vừa là “bản đồ tâm linh” thu nhỏ, nơi con người và vũ trụ giao hòa trong chiều sâu thẩm mỹ và tín ngưỡng dân tộc. Cụ Vàng Sánh Hoành (94 tuổi), thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú cho biết: “Trống đồng Lô Lô luôn tồn tại theo cặp - trống đực và trống cái, trống đực bé hơn so với trống cái, tượng trưng cho âm dương hòa hợp, sinh sôi nảy nở, biểu hiện rõ nét tín ngưỡng phồn thực”.

Chính bởi mang trong mình giá trị nghệ thuật, tín ngưỡng và triết lý nhân sinh sâu sắc, trống đồng Lô Lô không chỉ là báu vật văn hóa mà còn là chứng tích lịch sử, minh chứng cho chiều sâu bản sắc của cộng đồng người Lô Lô nơi địa đầu Tổ quốc. Giá trị của trống đồng đã vượt khỏi phạm vi cộng đồng để trở thành di sản chung của dân tộc. Năm 2015, đôi trống đồng Lô Lô có niên đại từ thế kỷ V - hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang (cơ sở 2, phường Hà Giang 1) đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống đồng Lô Lô vẫn vang lên trầm hùng, mang đậm hơi thở của ngàn năm lịch sử. Loại nhạc cụ linh thiêng này hiện diện trong hầu hết các nghi lễ trọng đại như lễ tế trời, cầu mưa, cúng thổ thần, cúng tổ tiên (đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia)... Mỗi nhịp trống vang lên như lời nhắn gửi thiêng liêng, nhắc con cháu hướng về tổ tiên, bồi đắp lòng tự hào, tinh thần đoàn kết và ý thức gìn giữ di sản văn hóa trong dòng chảy thời gian.

Để gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống, từ năm 2015 đến nay, Ngày hội Văn hóa dân tộc Lô Lô được tổ chức thường niên tại nhiều địa phương. Đây không chỉ là nơi tiếng trống đồng Lô Lô vang vọng, lan tỏa niềm tự hào dân tộc mà còn là cầu nối biến di sản thành tài sản kinh tế. Bên cạnh đó, các cấp, ngành còn dày công sưu tầm, phục dựng không gian văn hóa Lô Lô, khuyến khích người dân bảo tồn, phục chế trống cổ, truyền dạy cách đánh trống và kể lại ý nghĩa từng hoa văn, nghi lễ cho thế hệ trẻ.

Tại “Làng du lịch tốt nhất thế giới” - thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, những nghệ nhân cao tuổi vẫn bền bỉ truyền dạy cách đánh trống cho lớp trẻ, giữ nhịp nối giữa truyền thống và hiện đại. Vàng Dỉ Đại, chàng trai 9X là học trò xuất sắc của các nghệ nhân cao tuổi, nay đã trở thành người nối nghiệp, góp phần hồi sinh nghi lễ trống đồng truyền thống. Anh chia sẻ: “Đánh trống không phải để biểu diễn, mà để nhắc ta nhớ mình là người Lô Lô, còn nghe thấy tiếng gọi của tổ tiên trong mỗi nhịp vang”. Còn anh Vương Đức Thắng, mang trong mình niềm tự hào với báu vật thiêng, gia đình anh đã xây dựng homestay Dảnh House. Điều đặc biệt, “Dảnh” trong tiếng Lô Lô có nghĩa là trống đồng - tên gọi giản dị nhưng chứa đựng cả hồn cốt văn hóa của dân tộc. Ấn tượng hơn, Dảnh House có 5 cặp bungalow, tượng trưng cho 5 dòng họ người Lô Lô lâu đời ở miền cực Bắc - được thiết kế mô phỏng chính xác hai chiếc trống đực và trống cái. Mỗi đường nét, họa tiết được chạm khắc tinh tế, giữ nguyên hoa văn cổ truyền.

Từ khi đi vào hoạt động - tháng 4/2024 đến nay, Dảnh House đón trên 10.000 lượt khách du lịch, đạt doanh thu gần 4 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho 5 lao động trẻ là người Lô Lô. Mô hình này trở thành minh chứng sinh động cho hướng đi mới của du lịch Tuyên Quang - phát triển bền vững dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa dân tộc. Chị Bùi Thúy Mão, du khách đến từ tỉnh Phú Thọ chia sẻ: “Không chỉ là nơi dừng chân trên hành trình khám phá miền cực Bắc, Dảnh House chính là “ngôi nhà văn hóa sống” để du khách cảm nhận trọn vẹn văn hóa Lô Lô - nơi văn hóa không nằm trong bảo tàng mà sống cùng đời sống”.

Trong nhịp sống đương đại, từ tiếng trống thiêng vang lên giữa nghi lễ đến dáng hình trống đồng hiện diện nơi không gian du lịch, văn hóa Lô Lô đang hồi sinh mạnh mẽ dựa trên nền tảng bản sắc. Mỗi nhịp trống là một nhịp sống, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và mở ra hướng phát triển bền vững cho cộng đồng Lô Lô nơi địa đầu cực Bắc Tổ quốc.

Thu Phương