Tích cực hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền

Ở môi trường số, sự thuận tiện trong tiếp cận thông tin khiến việc sao chép, phát tán và khai thác trái phép các sản phẩm sáng tạo diễn ra nhanh chóng, với quy mô ngày càng lớn. Từ những hành vi tưởng chừng nhỏ lẻ, nhiều hoạt động đã hình thành đường dây kinh doanh nội dung trái phép, tạo ra nguồn thu đáng kể.

Thực tiễn xử lý trong năm 2026 cho thấy, cơ quan chức năng đang chuyển mạnh từ tuyên truyền, nhắc nhở sang phát hiện, điều tra và xử lý những hành vi xâm phạm bản quyền có tổ chức, có mục đích thương mại.

Giữa tháng 5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an ra quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Các vụ án liên quan hoạt động khai thác, sử dụng nội dung âm nhạc tại một số doanh nghiệp, đơn vị và trung tâm biểu diễn. Đây là một trong những đợt xử lý đáng chú ý nhất về quyền tác giả, quyền liên quan trong năm nay.

Việc khởi tố các vụ án cho thấy ranh giới pháp lý cần được nhận thức rõ hơn, đó là tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình hay chương trình biểu diễn không phải nguồn tài nguyên miễn phí chỉ vì có thể dễ dàng tìm thấy trên Internet. Khi được sử dụng vào mục đích kinh doanh, việc khai thác phải dựa trên quyền hợp pháp và các thỏa thuận phù hợp quy định pháp luật.

Ông Quản Tuấn An, Trưởng phòng Quản lý và Hợp tác quốc tế, Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) trình bày tham luận "Hoàn thiện cơ chế về tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan trong bối cảnh chuyển đổi số". (Ảnh: TITC)

Đáng chú ý, số liệu của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03), Bộ Công an, cho thấy từ ngày 7/5 đến 19/6/2026, lực lượng cảnh sát kinh tế đã khởi tố 90 vụ án với 142 bị can về các tội phạm liên quan sở hữu trí tuệ. Trong đó, có 10 vụ với 43 bị can bị khởi tố về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự; 58 vụ, 71 bị can về tội Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và 22 vụ, 28 bị can về tội sản xuất, buôn bán hàng giả. Cùng thời gian, lực lượng chức năng xử lý hành chính 236 vụ, tổng tiền phạt 2,3 tỷ đồng, giá trị hàng hóa vi phạm 12 tỷ đồng; tổng tài sản kê biên, thu hồi là 94 tỷ đồng.

Đây là kết quả đấu tranh với các tội phạm liên quan sở hữu trí tuệ nói chung; trong đó, quyền tác giả, quyền liên quan là một nhóm quan trọng, chứ không phải toàn bộ 90 vụ án đều là vi phạm bản quyền. Đồng thời cũng cho thấy mức độ quan tâm ngày càng rõ đối với lĩnh vực này.

Không gian số đang làm thay đổi căn bản phương thức xâm phạm bản quyền. Nếu trước đây việc sao chép, phát hành trái phép thường gắn với một cá nhân hoặc cơ sở cụ thể thì nay có thể hình thành cả một hệ thống website, tài khoản, máy chủ, quảng cáo và dòng tiền.

Một vụ việc được Bộ Công an khởi tố đầu tháng 7/2026 là thí dụ điển hình. Nhóm đối tượng vận hành hơn 100 website, đăng tải trái phép hơn 26.000 bộ phim có bản quyền, thu lợi bất chính hàng trăm tỷ đồng từ quảng cáo trên môi trường mạng.

Quy mô của vụ việc cho thấy phía sau một trang web cung cấp phim miễn phí có thể không đơn thuần là hành vi chia sẻ nội dung mà là mô hình kinh doanh, trong đó sản phẩm sáng tạo của người khác được sử dụng để thu hút lượng truy cập, từ đó tạo doanh thu quảng cáo.

Đây cũng là một trong những vấn đề khiến thực thi bản quyền trên môi trường số trở nên phức tạp. Theo Cục Bản quyền tác giả, nhiều website vi phạm đặt máy chủ ở nước ngoài, sử dụng tên miền quốc tế, thường xuyên thay đổi địa chỉ truy cập để né tránh việc xử lý. Một số trường hợp còn tự động sao chép nội dung từ các nền tảng hợp pháp, sử dụng công nghệ để chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh hoặc định dạng nhằm vượt qua các công cụ nhận diện.

Trước thực tế đó, việc chỉ yêu cầu gỡ một đường link vi phạm sẽ khó giải quyết tận gốc. Cần xác định chủ thể đứng sau, phương thức vận hành, nguồn thu, hệ thống quảng cáo và những mắt xích liên quan. Như vậy, cuộc đấu tranh với vi phạm bản quyền đang chuyển từ xử lý từng sản phẩm sang xử lý hệ thống phân phối nội dung trái phép.

Các diễn giả chia sẻ tại phiên tọa đàm thuộc khuôn khổ Hội thảo "Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số". (Ảnh: TITC)

Bên cạnh lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc thường xuyên được nhắc đến khi nói về vi phạm bản quyền, thì sách điện tử và phần mềm cho thấy phạm vi của vấn đề rộng hơn nhiều.

Tại Đà Nẵng, cơ quan công an đã khởi tố hai vụ án, bắt tạm giam ba bị can liên quan hành vi kinh doanh sách điện tử trái phép, với tổng số tiền thu lợi bất chính hơn 1,5 tỷ đồng. Một trường hợp được xác định đã tạo 784 bộ sách điện tử tiếng Anh, bán cho hơn 5.000 lượt khách hàng, thu lợi khoảng 1 tỷ đồng.

Vụ việc cho thấy sách điện tử có những đặc điểm khiến nguy cơ xâm phạm bản quyền gia tăng do dễ sao chép, lưu trữ, phát tán và có thể tiếp cận khách hàng trên phạm vi rộng mà không cần hệ thống phát hành truyền thống.

Từ ngày 15/2/2026, Nghị định số 341/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan có hiệu lực. Nghị định gồm 4 chương, 65 điều, quy định các hành vi vi phạm, hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả và thẩm quyền xử phạt. Mức phạt tiền tối đa trong lĩnh vực này là 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức.

Việc hoàn thiện quy định xử phạt có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh các hình thức khai thác tác phẩm ngày càng đa dạng. Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg, yêu cầu các lực lượng chức năng ra quân trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5 đến 30/5/2026, tập trung đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Công điện yêu cầu Bộ Công an tập trung xác minh, điều tra, khởi tố một số vụ án xâm phạm nghiêm trọng quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời triệt phá các website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn.

Thực hiện chỉ đạo này, Bộ Công an triển khai cao điểm trong toàn lực lượng từ ngày 7/5 đến 7/8/2026. Sau hơn ba tuần, lực lượng quản lý thị trường cũng ghi nhận 1.520 vụ vi phạm sở hữu trí tuệ được xử lý, tăng 370,6% so cùng kỳ năm trước và vượt gần bốn lần mục tiêu được giao. Thực tế cho thấy chuyển động đáng chú ý đó là thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang được đặt trong một chiến dịch liên ngành, thay vì chỉ là nhiệm vụ riêng của cơ quan chuyên môn về bản quyền.

Đây cũng là hướng tiếp cận được đặt ra tại Hội thảo "Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số" được Báo Nhân Dân tổ chức ngày 27/8/2026. Các ý kiến tại hội thảo nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ cách xử lý đơn lẻ sang cơ chế quản trị chủ động, dựa trên định danh, dữ liệu và công nghệ, để quyền sở hữu trí tuệ thực sự trở thành một hạ tầng cho sáng tạo và phát triển.

Tại Nhật Bản, cơ quan quản lý bản quyền đã triển khai dự án thí điểm sử dụng AI để phát hiện và phân tích các website vi phạm bản quyền. Hệ thống đăng ký dữ liệu tác phẩm cần bảo hộ, tự động thu thập dữ liệu và đối chiếu để phát hiện nội dung vi phạm; kết quả thử nghiệm đạt tỷ lệ chính xác từ 83,6 đến 94%.

Cuối tháng 7/2026, Việt Nam và Nhật Bản đã trao đổi kinh nghiệm về thực thi bản quyền trên môi trường số. Đây là hướng hợp tác cần thiết, bởi nhiều hành vi vi phạm hiện nay có yếu tố xuyên biên giới, trong khi một website có thể đặt máy chủ ở quốc gia này, sử dụng tên miền ở quốc gia khác và phục vụ người dùng tại nhiều thị trường.

Cùng với đó, Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện chính sách trước những vấn đề mới do trí tuệ nhân tạo đặt ra. Nghị định số 134/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026 đã bổ sung quy định về trường hợp đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng hệ thống AI. Đây là bước điều chỉnh cần thiết trước tốc độ phát triển nhanh của công nghệ tạo sinh.

Mục tiêu cuối cùng của thực thi bản quyền không chỉ là tạo ra những vụ xử lý có tính răn đe. Quan trọng hơn là từ mỗi vụ việc, nhận thức xã hội được nâng lên; từ mỗi khoản tiền bản quyền được thu đúng, người sáng tạo có thêm nguồn lực để tiếp tục sáng tạo; từ mỗi doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, thị trường nội dung có thêm một chủ thể có trách nhiệm.

Khi quyền sáng tạo được tôn trọng từ khâu tạo ra tác phẩm đến sử dụng, khai thác và phân phối, bản quyền sẽ không còn được nhìn như rào cản đối với việc tiếp cận văn hóa. Đó chính là hạ tầng pháp lý và niềm tin để sáng tạo được bảo vệ, đầu tư được khuyến khích và các ngành công nghiệp văn hóa có điều kiện phát triển bền vững.