Những ngôi nhà kể chuyện tổ tiên

Trên cao nguyên đá, giữa gió lạnh và mây phủ, nhà trình tường của người Mông như những pháo đài đất kiên cố. Ngôi nhà hình chữ nhật, tường được đầm chặt bằng đất vàng, dày nửa mét, mát về mùa hạ, ấm trong mùa đông. Từng nhát chày nện xuống đất vang vọng giữa thung lũng là âm thanh của lao động, của niềm tin dựng xây cuộc sống.

Ngôi nhà truyền thống của người Dao thôn Nặm Đăm, xã Quản Bạ.ảnh: Biện Luân

Mái nhà người Mông thường lợp ngói âm dương. Gian giữa của ngôi nhà là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, phía trước là khoảng sân phơi ngô, treo khèn, phơi lanh. Trong ánh chiều rực rỡ, khói bếp lam quyện cùng hương ngô mới, tiếng trẻ con cười vang, vẽ nên một mùa xuân đầy sinh khí nơi núi cao.

Men theo triền đồi, thấp thoáng giữa màu xanh rừng cọ, là những ngôi nhà nửa sàn nửa đất của người Dao. Loại nhà này vừa thuận lợi trong sinh hoạt, vừa thích ứng với địa hình dốc.

Người Dao quan niệm “bếp là linh hồn của ngôi nhà”. Bếp thường đặt giữa gian chính, luôn đỏ lửa quanh năm. Trên bếp treo những bó ngô, những tảng thịt hun khói, những chum rượu ngô ủ men lá. Trong hơi khói lam mờ ảo, người già kể chuyện xưa, trẻ con ríu rít nghe, còn ngoài hiên, gió xuân khẽ lay những tua khăn đỏ của người phụ nữ Dao.

Ở vùng thấp hơn, dọc theo các con suối và triền sông, nhà sàn người Tày hiện lên thanh bình. Mái lá cọ hoặc ngói âm dương uốn cong, thân nhà bằng gỗ nghiến, sàn cao để tránh ẩm thấp, thú dữ. Dưới sàn là nơi nuôi gia súc; trên sàn là không gian sinh hoạt, thờ cúng và đón khách.

Những ngôi nhà trình tường với kiến trúc cổ được coi là một nét văn hóa của người Mông.

Nhà hướng ra cánh đồng hay dòng sông - hướng của sự sống. Mỗi buổi sáng, ánh nắng đầu tiên rọi qua kẽ ngói, đánh thức bản làng trong làn khói bếp. Đêm xuống, tiếng đàn tính, tiếng hát then ngân lên, hòa cùng ánh trăng, khiến ngôi nhà như bồng bềnh giữa hai miền thực và mơ.

Người Tày vẫn bảo: “Nhà sàn là để gần trời hơn”. Ở đó, họ không chỉ trú ngụ, mà sống trong sự hòa hợp - giữa con người với thiên nhiên, giữa âm thanh, màu sắc và niềm tin.

Dẫu cuộc sống hiện đại đã len vào từng bản làng, nếp nhà truyền thống vẫn hiện hữu như ký ức sống. Mỗi viên ngói, mỗi cột kèo là kết tinh của công sức, của niềm tin, của ký ức về cha ông. Khi mùa xuân về, khói bếp lại bay lên từ mái ngói âm dương, mang theo hương nếp mới, tiếng cười sum họp báo hiệu một mùa mới no ấm, an vui.

Hoàng Anh