Nghệ thuật số trước làn sóng AI

Nghệ thuật số đang là lĩnh vực phát triển năng động trong đời sống đương đại. Nhiều hình thức thể hiện mới xuất hiện, gia tăng trải nghiệm và khả năng tiếp cận cho công chúng trong môi trường số. Ông Trần Hậu Yên Thế, Trưởng bộ môn Nghệ thuật thị giác, Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: Nghệ thuật số đang mở rộng giới hạn của hoạt động sáng tạo, thay đổi cách thức hình thành và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật.

Tại triển lãm “120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội-Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng” vừa qua, ban tổ chức đã xây dựng một hành trình trải nghiệm đa giác quan, kết nối lịch sử, kiến trúc di sản và thành tựu công nghệ. Các thực hành nghệ thuật đa chất liệu, sắp đặt sáng tạo, nghệ thuật ánh sáng kết hợp trình chiếu 3D mapping từ mặt tiền đến không gian giảng đường đã tạo nên nhiều lớp tương tác giữa tác phẩm, dữ liệu số và người xem. Những màn trình chiếu giàu cảm xúc cho thấy hiệu quả khi kết hợp giữa nghệ thuật và công nghệ cũng như xu hướng ứng dụng AI hỗ trợ trong các thực hành nghệ thuật số.

Cùng với việc mở ra phương thức mới trong bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản, AI cũng đã xuất hiện trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật. Với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn, AI có thể đề xuất ý tưởng, tạo bản phác thảo, dựng hình hoặc mô phỏng nhiều phương án trong thời gian ngắn. Sự xuất hiện của nghệ thuật sinh tạo (Generative Art), nghệ thuật thuật toán (Algorithmic Art) và các không gian trải nghiệm VR/AR/MR góp phần mở rộng phạm vi biểu đạt của nghệ thuật đương đại.

Ông Nguyễn Quốc Hoàng Anh, nhà sáng lập nền tảng văn hóa và nghệ thuật Lên Ngàn chia sẻ: Một số dự án cộng đồng và thương mại của Lên Ngàn đã ứng dụng AI trong quản trị và sản xuất. Với vở múa “Đối diện với vô cùng” từng được biểu diễn tại rạp Hồng Hà (Hà Nội), quá trình số hóa và quét các mô-đun chuyển động của nghệ thuật tuồng đã giúp nhóm nghiên cứu tái cấu trúc cách tiếp cận nghệ thuật trình diễn, sân khấu và thẩm mỹ. Những dữ liệu về chuyển động, hình thể hay kỹ thuật biểu diễn được số hóa sẽ tạo nguồn tư liệu cho các thử nghiệm sáng tạo. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo phát triển mạnh, việc tích hợp AI góp phần tăng hiệu suất, nâng cao hiệu quả tổ chức và tận dụng tối đa nguồn lực tập trung cho nội dung tác phẩm.

Tuy công nghệ có thể tạo ra nhiều biến thể từ một nguồn dữ liệu đầu vào và rút ngắn thời gian xử lý, nhưng sự phát triển nhanh chóng của AI cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan bản quyền, quyền sở hữu dữ liệu và đạo đức sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật số. Đây là thách thức mà ngành công nghiệp văn hóa đang phải đối mặt. Nhiều quốc gia đang hoàn thiện cơ chế quản lý, kiểm soát khai thác dữ liệu và hình thành môi trường phát triển lành mạnh cho nghệ thuật số. Những thay đổi đó cũng đặt ra yêu cầu mới đối với nghệ sĩ, giám tuyển và những người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo.

Từ góc độ giám tuyển và thực hành âm nhạc thể nghiệm, ông Nguyễn Hoàng Giang, nhà sáng lập Vietnam Media Lab, giảng viên truyền thông kỹ thuật số tại Đại học RMIT Việt Nam nhìn nhận: Trước những sản phẩm được tạo ra bằng công cụ AI, nghệ sĩ cần có nền tảng lý luận vững chắc để đánh giá chất lượng đầu ra. Nhiều ý kiến từ giới giám tuyển và thực hành nghệ thuật cũng chung nhận định, AI có thể hỗ trợ tăng tốc quy trình xử lý, tạo ra nhiều phiên bản thử nghiệm và mở ra những phương thức biểu đạt mới.

Dù vậy, AI không tự hình thành hệ giá trị thẩm mỹ và không thể thay thế vai trò của nghệ sĩ trong lựa chọn, dẫn dắt và định hướng sáng tạo. Giá trị của tác phẩm vẫn phải bắt nguồn từ cảm xúc, trải nghiệm của con người. Đặc biệt, khi kết hợp AI với nền tảng tri thức, vốn sống, năng lực nghệ thuật và khả năng làm chủ công nghệ, những sản phẩm nghệ thuật số mang bản sắc Việt Nam sẽ có điều kiện khẳng định dấu ấn riêng.

Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, nghệ thuật số là lĩnh vực giàu tiềm năng tăng trưởng. Sự kết hợp giữa con người và công nghệ đang góp phần định hình tương lai của nghệ thuật số. Đây cũng là nền tảng để nghệ thuật số Việt Nam phát triển bền vững, tạo ra chuỗi giá trị mới trong không gian sáng tạo toàn cầu.