Hành trình giữ vững danh hiệu toàn cầu

Núi đá tai mèo đặc trưng tạo cảnh quan độc đáo cho Cao nguyên đá.

Cao nguyên đá Đồng Văn được ví như “bảo tàng địa chất ngoài trời” có diện tích 2.356,8 km2, với lịch sử hình thành hơn 550 triệu năm. Ngày nay, di sản hiện diện trong đời sống thường ngày của người dân, từ những ngôi nhà trình tường, tiếng khèn Mông vang lên trong các phiên chợ, đến nghề dệt lanh hay những sản phẩm bản địa theo chân du khách. Khi cảnh quan, văn hóa và đời sống cộng đồng cùng trở thành nguồn lực phát triển, cũng là lúc di sản thực sự bước vào cuộc sống trên Cao nguyên đá.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, Trưởng Tiểu ban chuyên môn Ủy ban UNESCO Việt Nam về Công viên địa chất, thành viên Ban Tư vấn mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO nhận định, giá trị đặc biệt của Cao nguyên đá Đồng Văn nằm ở những tầng đá cổ, cảnh quan địa chất và còn giữ được “mối liên kết sống” giữa thiên nhiên với đời sống cộng đồng. Khi người dân có thể sống từ di sản, tự hào với văn hóa của mình và chủ động gìn giữ, đó mới là nền tảng bền vững nhất để giữ vững danh hiệu toàn cầu.

Hơn một thập kỷ trước, với nhiều hộ dân vùng cao, du lịch vẫn là khái niệm xa lạ. Sinh kế chủ yếu dựa vào nương ngô, chăn nuôi nhỏ lẻ trong điều kiện đất canh tác hạn hẹp, thiếu nước sinh hoạt và hạ tầng khó khăn. Nhưng Công viên địa chất toàn cầu được công nhân năm 2010 đã mở ra cơ hội phát triển, nhiều người dân chuyển đổi sinh kế từ du lịch cộng đồng, dịch vụ lưu trú, nghề truyền thống và các sản phẩm bản địa.

Vùng Cao nguyên đá Đồng Văn hiện có 7 làng văn hóa du lịch cộng đồng với gần 700 homestay. Giai đoạn 2021 - 2025, lượng khách du lịch đến Cao nguyên đá tăng từ 900 nghìn lượt lên gần 3,5 triệu lượt mỗi năm. Cùng với đó, tỷ lệ giảm nghèo tại các địa phương đạt trên 6%/năm, cao hơn từ 1 - 2% so với mức giảm nghèo bình quân chung của tỉnh.

Du lịch phát triển giúp người dân có thêm thu nhập và thay đổi nhận thức về giữ gìn cảnh quan, bảo tồn văn hóa và xây dựng nếp sống văn minh. Cũng từ đó, nhiều giá trị văn hóa bản địa không còn chỉ hiện diện trong đời sống thường ngày, mà đã trở thành “tài sản văn hóa” góp phần tạo sinh kế và giữ hồn cho miền đá.

Nghề dệt lanh truyền thống của người Mông - “Tài sản văn hóa” của vùng di sản.

Sự phát triển mạnh mẽ của du lịch tạo ra nhiều cơ hội, cũng đồng thời đặt ra không ít áp lực đối với công tác bảo tồn. Trước kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO trong năm 2026, việc giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường sinh thái, hạn chế tác động từ phát triển “nóng” đang trở thành bài toán cân bằng trong gìn giữ di sản.

Thực tế cho thấy, Cao nguyên đá đối mặt với không ít áp lực về môi trường, quy hoạch và bảo tồn không gian văn hóa. Tại một số điểm du lịch, cơ sở lưu trú và homestay, hệ thống thu gom, xử lý rác, nước thải chưa được đầu tư đồng bộ. Vào mùa cao điểm, lượng rác sinh hoạt có thể tăng gấp 2 - 3 lần so với ngày thường, trong khi năng lực xử lý chưa theo kịp nhu cầu thực tế. Cùng với đó, tình trạng xây dựng cơ sở lưu trú, dịch vụ mang tính tự phát tại một số địa phương bộc lộ những bất cập trong quy hoạch. Việc bê tông hóa không gian, san gạt, khoan cắt đá để mở rộng mặt bằng làm thay đổi cảnh quan, phá vỡ kiến trúc truyền thống và địa hình đặc trưng của cao nguyên.

Sau 16 năm gia nhập Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu của UNESCO, miền đá thực sự “thức giấc” cùng du lịch. Tuy nhiên, cùng với sự sôi động xuất hiện nguy cơ thương mại hóa văn hóa bản địa. Khi các giá trị truyền thống bị giản lược thành sản phẩm phục vụ trải nghiệm, văn hóa rất dễ rơi vào nguy cơ “biểu diễn hóa”, mất dần tính nguyên bản theo thời gian.

Với một “di sản sống” như Cao nguyên đá Đồng Văn, bảo tồn và phát triển luôn là 2 yêu cầu song hành nhưng không dễ dung hòa. Những áp lực cho thấy hành trình giữ vững danh hiệu toàn cầu đòi hỏi chiến lược phát triển bền vững hơn.

Vách đá trắng kỳ vĩ giữa không gian Cao nguyên đá.

Giữ vững danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu không chỉ là câu chuyện về hạ tầng hay du lịch, mà còn là yêu cầu gìn giữ bản sắc văn hóa, cảnh quan và vai trò chủ thể của cộng đồng. Trước kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO, tỉnh Tuyên Quang đang tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ nhằm khắc phục các khuyến nghị, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững vùng Cao nguyên đá Đồng Văn.

Tại hội nghị triển khai các nhiệm vụ phục vụ tái đánh giá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vương Ngọc Hà yêu cầu các ngành, địa phương khắc phục dứt điểm các tiêu chí còn tồn tại; đồng thời siết chặt quản lý hoạt động du lịch, xử lý nghiêm các vi phạm ảnh hưởng đến cảnh quan và hình ảnh điểm đến. Cùng với đó, tăng cường phối hợp liên ngành, phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững, đáp ứng yêu cầu kỳ tái đánh giá; đa dạng tuyên truyền, quảng bá theo hướng lan tỏa giá trị di sản gắn với văn hóa cộng đồng.

Công tác chuẩn bị cho kỳ tái đánh giá lần thứ IV hướng mạnh hơn tới yêu cầu phát triển bền vững, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và chiều sâu các giá trị di sản. Trên cơ sở đó, các địa phương phối hợp rà soát, điều chỉnh, nâng cấp các điểm dừng chân, tuyến trải nghiệm, hệ thống biển chỉ dẫn, trung tâm thông tin và không gian trưng bày. Nguồn lực cho thực hiện nhiệm vụ cũng được ưu tiên bố trí từ ngân sách, đồng thời huy động xã hội hóa đầu tư, nâng cấp và xây dựng mới hạ tầng phục vụ du lịch; bảo đảm đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu triển khai các nhiệm vụ của kỳ tái đánh giá. Ngành Văn hóa, Du lịch tỉnh chú trọng ứng dụng các đề tài nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế vào khai thác giá trị di sản phục vụ phát triển du lịch bền vững, bảo tồn cảnh quan và văn hóa bản địa.

Trên nền tảng các giải pháp tổng thể hướng tới mục tiêu phát triển bền vững Cao nguyên đá Đồng Văn đang tạo bước chuẩn bị quan trọng cho kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO - một “phép thử” khẳng định sức sống và giá trị bền vững của miền di sản.

Phạm Hoan