Gieo mùa nơi cộng đồng người Cao Lan

Trong đời sống của người Cao Lan, mùa màng gắn liền với nhịp thở của cộng đồng. Bởi vậy, lễ cầu mùa từ lâu đã trở thành một nghi thức thiêng liêng, được tổ chức với sự tham gia của cả bản làng. Những tiếng trống, tiếng chiêng vang lên giữa không gian núi rừng như đánh thức mùa xuân, mở ra một năm mới với hy vọng mưa thuận gió hòa, lúa ngô tốt tươi.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, lễ cầu mùa của người Cao Lan không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh tri thức nông nghiệp và thế giới quan của cộng đồng. Qua từng nghi lễ, từng điệu múa, từng câu hát cổ, người ta thấy được sự gắn bó sâu sắc giữa con người với thiên nhiên.

Phụ nữ Cao Lan chuẩn bị đạo cụ cho lễ cầu mùa, lưu giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ.

Lễ cầu mùa thường được tổ chức vào đầu năm mới, khi bà con chuẩn bị bước vào vụ sản xuất mới. Không gian nghi lễ thường diễn ra tại sân đình, bãi đất rộng của bản hoặc khu vực linh thiêng được cộng đồng lựa chọn từ nhiều đời.

Trước ngày diễn ra lễ hội, người dân trong bản cùng nhau chuẩn bị lễ vật. Mâm cúng thường có gà, lợn, xôi, rượu và các sản vật của núi rừng. Những lễ vật ấy không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho sự đủ đầy của mùa vụ.

Trong nghi lễ, thầy cúng giữ vai trò quan trọng. Ông là người thay mặt cộng đồng khấn mời thần linh, tổ tiên về chứng giám và phù hộ cho bản làng. Những lời khấn được đọc bằng tiếng Cao Lan cổ, nhịp điệu trầm bổng như hòa vào tiếng gió và tiếng suối.

Nghệ nhân Đặng Huy Cận (80 tuổi, thôn Động Sơn) một người am hiểu các nghi lễ truyền thống của người Cao Lan ở địa phương cho biết: Lễ cầu mùa là dịp để con cháu nhớ về tổ tiên và cầu mong mùa màng tốt tươi. Mỗi nghi thức đều có ý nghĩa riêng, từ dâng lễ, khấn thần cho đến các điệu múa. Tất cả đều gửi gắm mong ước cuộc sống bình yên, no đủ.

Điệu múa nghi lễ của phụ nữ Cao Lan trong lễ cầu mùa, thể hiện mong muốn về một năm no ấm, đầy đủ.

Sau phần nghi lễ là các hoạt động văn hóa cộng đồng. Những điệu múa truyền thống được tái hiện trong tiếng trống rộn ràng. Người già, người trẻ cùng hòa mình vào không khí lễ hội. Trên những khoảng sân rộng, tiếng cười nói vang lên, tạo nên một bức tranh sinh động của đời sống văn hóa vùng đồng bào dân tộc.

Theo ông Vương Minh Thống, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Sơn, lễ cầu mùa của người Cao Lan là một trong những nét văn hóa đặc sắc riêng có của các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

“Những nghi lễ như cầu mùa không chỉ phản ánh tín ngưỡng nông nghiệp mà còn thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này là rất quan trọng trong quá trình xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và phát triển du lịch”, ông Thống cho biết.

Ở nhiều địa phương, lễ cầu mùa không chỉ dừng lại ở nghi thức tâm linh mà còn trở thành ngày hội của cộng đồng. Đây là dịp để bà con gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Theo bà Hoàng Thị Duyên, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc Cao Lan của thôn Động Sơn, xã Yên Sơn, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn khuyến khích người dân duy trì và tổ chức lễ cầu mùa theo đúng truyền thống.

“Đây không chỉ là sinh hoạt văn hóa của cộng đồng mà còn góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc. Lễ hội luôn được tổ chức trang trọng, đồng thời gắn với các hoạt động văn hóa - du lịch để giới thiệu nét đẹp của địa phương”, bà Duyên chia sẻ.

Phụ nữ Cao Lan biểu diễn điệu múa trong lễ cầu mùa, gửi gắm ước vọng một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Những năm gần đây, nhiều du khách tìm đến các bản làng Cao Lan để tìm hiểu văn hóa bản địa. Lễ cầu mùa vì thế cũng trở thành điểm nhấn hấp dẫn trong hành trình khám phá vùng đất Tuyên Quang.

Anh Nguyễn Minh Đức, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ rằng, lần đầu được tham dự lễ cầu mùa của người Cao Lan đã để lại cho anh nhiều ấn tượng. “Tôi rất bất ngờ khi thấy cả bản làng cùng tham gia lễ hội. Không khí vừa trang nghiêm, vừa rộn ràng. Những điệu múa, tiếng trống và các nghi lễ khiến tôi cảm nhận rõ nét văn hóa truyền thống vẫn đang được gìn giữ rất sống động”, anh nói.

Đối với cộng đồng Cao Lan, lễ cầu mùa không chỉ là một nghi lễ mang tính tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ. Trong ngày hội ấy, người già kể lại những câu chuyện xưa, truyền lại phong tục tập quán cho lớp trẻ. Qua đó, những giá trị văn hóa được lưu giữ và tiếp nối.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, lễ cầu mùa của người Cao Lan vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị cốt lõi của văn hóa bản địa. Tiếng trống hội mỗi độ xuân về không chỉ gọi mùa màng, mà còn đánh thức ký ức cộng đồng, kết nối quá khứ với hiện tại, nuôi dưỡng niềm tin vào một cuộc sống đủ đầy, yên ấm.

Đặc biệt ngày 20/3/2026, UBND xã Yên Sơn sẽ tổ chức lễ đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể đối với lễ cầu mùa của người Cao Lan do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận. Sự ghi nhận ấy không chỉ là niềm tự hào của riêng một bản làng, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của những giá trị truyền thống trong dòng chảy đương đại.

Và rồi, khi những nắm mạ non lại được cấy xuống ruộng, khi mùa vụ mới bắt đầu, người Cao Lan vẫn gửi gắm niềm tin của mình vào đất trời, vào tổ tiên. Từ những hạt giống âm thầm nảy mầm, không chỉ có lúa ngô lớn lên, mà còn có cả ký ức, niềm tin và bản sắc được gìn giữ, lan tỏa qua từng mùa xuân trên những bản làng Cao Lan trên vùng đất Tuyên Quang.

Bài, ảnh: Đức Quý